Door Luc De Munck
De grootste en belangrijkste beroepsorganisatie voor verpleegkundigen in Vlaanderen blaast dit jaar negentig kaarsjes uit. De Vereeniging voor Katholieke Verpleegsters en Vroedvrouwen der Vlaamsche Gouwen in België (VKVV) ontstond inderdaad in 1936. De voorbije negentig jaar bleef de organisatie – vandaag NETWERK VERPLEEGKUNDE – voortdurend een stem geven aan verpleegkundigen.
Een vertraagde start…
De prille voorloper van NETWERK VERPLEEGKUNDE ontstond in 1924. Twee jaar eerder was een neutrale beroepsorganisatie voor verpleegsters opgericht, maar katholieke verpleegsters vonden dat die te weinig oog had voor hun religieuze overtuigingen. Als reactie richtten ze daarom de Section des Infirmières Catholiques Belges op. De sectie bestond grotendeels uit Franstalige verpleegsters, al had ze ook een Vlaamse afdeling. Die groeide in 1936 uit tot de Vereeniging voor Katholieke Verpleegsters en Vroedvrouwen der Vlaamsche Gouwen in België, met de Mechelse verpleegster Jeanne Hellemans als eerste voorzitster. Doel van de vereniging was het behartigen van de beroepsbelangen van katholieke verpleegsters uit het Vlaamse landsgedeelte en het bevorderen van hun onderlinge samenwerking.
Drie jaar later hield de organisatie haar eerste congres in Gent. Meer dan tweehonderd verpleegsters waren er aanwezig. Begin 1940 liet de VKVV het eerste nummer van het tweemaandelijkse tijdschrift De Katholieke Vlaamsche Verpleegster van de persen rollen. De Tweede Wereldoorlog, die enkele maanden later uitbrak, stak een stokje voor de verdere uitbouw van de vereniging. De activiteiten beperkten zich vooral tot initiatieven van de plaatselijke afdelingen die voor de oorlog opgericht waren. Op nationaal vlak moest de uitgave van De Katholieke Vlaamsche Verpleegster door het optreden van de militaire censuur in 1942 gestaakt worden. De vereniging telde toen 850 leden en acht diocesane afdelingen. Het zou tot begin 1945 duren vooraleer ze echt van start kon gaan.
… van een vormings- en belangenorganisatie
Na de oorlog ging de aandacht van de VKVV in de eerste plaats naar de naschoolse vorming van verpleegsters. In dat kader werd in september 1946 een eerste vervolmakingscursus voor gediplomeerde verpleegsters georganiseerd. Het doel was om katholieke verpleegsters verder op te leiden in overeenstemming met de christelijke grondbeginselen en hen zo voor te bereiden op hun taak in de maatschappij. Daarnaast organiseerde de vereniging leidstersdagen, documentaire weekends, studiedagen en congressen. In 1962 richtte ze ook een vervolmakingscentrum op. Dat had een tweevoudig doel: een algemene of gespecialiseerde bijscholing voor gediplomeerde verpleegsters aanbieden, en verpleegsters, die door zelfstudie een diploma wilden behalen, voorbereiden voor de centrale examencommissie.
Naast deze nadruk op de vorming van haar leden, profileerde de vereniging zich meer en meer als belangenorganisatie. Dat werd al begin 1946 geïllustreerd door een brief aan de minister van Volksgezondheid. Dat was een protestbrief, omdat de VKVV geen afgevaardigde had in de Algemene Raad van het Verplegingswezen. De titel van de afgedrukte brief in het VKVV-tijdschrift liet niets aan de verbeelding over: ‘Wij vragen dat men rekening houde met onze Beroepsorganisatie.’
Jarenlange actie voor een statuut voor verpleegkundigen
In 1952 kreeg de beroepsorganisatie een nieuwe naam: Nationaal Verbond der Katholieke Vlaamse Verpleegsters (NVKVV). Zeven jaar later werd het NVKVV een vzw. Door dit wettelijk statuut steeg de representativiteit van de organisatie bij openbare instanties. De vernieuwde statuten bepaalden dat het NVKVV tot doel had ‘alle professionele, godsdienstige, morele, materiële, sociale en culturele belangen van de verplegenden te behartigen, om de gezondheidszorg in christelijke zin te bevorderen, zowel op nationaal als op internationaal vlak.’
Het vrijwaren van de christelijke principes bij de uitoefening van het verpleegstersberoep bleef dus prioritair, maar het NVKVV streefde wel naar een goede samenwerking met het neutrale Nationaal Verbond van Belgische Verpleegsters en de overkoepelende Algemene Unie der Verpleegsters van België. In de schoot van die laatste behaalde het NVKVV onder impuls van haar voorzitster Ghislaine Van Massenhove een van haar grootste successen: tussen 1969 en 1974 voerde de organisatie voortdurend acties – zoals een betoging van 17.000 verpleegsters in 1971 – om een eigen statuut voor verpleegkundigen te bekomen.
Dat statuut kwam er uiteindelijk door de wet van 20 december 1974 op de uitoefening van de verpleegkunde. Verpleegkundigen verwierven meer autonomie tegenover de artsen en hun beroep werd geherwaardeerd. De wet legde de basis om de verpleegkunde verder uit te bouwen tot een erkende en wetenschappelijk onderbouwde discipline in dienst van de zorgbehoevende mens.
De Week van de Verpleegkunde
In de lijn van het verworven statuut en het grote belang dat het NVKVV hechtte aan vorming en bijscholing, organiseerde het verbond in 1975 voor het eerst de Week van de Verpleegkunde in het Kursaal van Oostende. Daarmee had het NVKVV drie centrale doelstellingen: kennisdeling (tijdens het eerste jaar stonden zeven studiedagen op het programma, in 2025 was dat aantal gestegen tot 25), groepsvorming (op het hoogtepunt in 1980 waren er meer dan 11.000 verpleegkundigen aanwezig) en het vergroten van de maatschappelijke zichtbaarheid en erkenning van verpleegkundigen.
In de beginjaren van de Week speelde de organisatie in op het streven naar erkenning van de verpleegkunde als volwaardig en autonoom beroep, los van de arts, door het beeld van een zelfbewuste beroepsgroep uit te dragen. In de jaren tachtig en negentig groeide de Week vaak uit tot een platform waarop verpleegkundigen hun eisen naar het beleid toe konden uiten.
Rekening houdend met de groeiende secularisering paste de inhoud van de Week zich geleidelijk aan de veranderende tijdgeest aan. Het beroep had niet langer een expliciet katholiek profiel, maar bleef wel gekoppeld aan een katholieke traditie die als inspiratie diende. Dat kwam duidelijk naar voren in de studiedagen: sinds 1988 was er telkens een studiedag rond pastoraal, ethiek en humanisering, die vanaf 1996 verderging onder de naam ethiek en thema’s zoals pastorale zorg, euthanasie en zingeving behandelde.
Van katholieke naar pluralistische organisatie
In 2015 liet het NVKVV haar katholieke visie los via nieuwe, pluralistische statuten. De naam bleef nog wel behouden, maar kreeg voortaan als ondertitel ‘Beroepsorganisatie voor verpleegkundigen’. In juni 2022 veranderde ook die benaming en werd geopteerd voor NETWERK VERPLEEGKUNDE. Die naam maakte duidelijk dat de nadruk van de organisatie lag op het verbinden van verpleegkundigen, los van hun levensbeschouwelijke overtuiging.
Vandaag telt de organisatie meer dan 7000 leden, 6 regionale netwerken en 21 gespecialiseerde werkgroepen (van kinder- tot hoofdverpleegkundigen), die adviezen en voorstellen formuleren voor de bevoegde overheden. Ze vormen zo een belangrijke schakel in de ontwikkeling van een hedendaagse visie op verpleegkunde. Negentig jaar na haar oprichting wil de beroepsorganisatie nog steeds de noden en bezorgdheden van haar leden op de kaart zetten en de stem van verpleegkundigen vertegenwoordigen.
Meer lezen?
Vermandere, Katelijne. Ontstaan en groei van NVKVV 1919-1969. Brussel: NVKVV, 1987.
Vinken, Nona. ‘Een podium voor de Verpleegkunde. 50 jaar Week van de Verpleegkunde (1975-2024)’. Onuitgegeven masterproef, KU Leuven, 2024-2025.
Luc De Munck is doctoraatsonderzoeker aan de onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750 van de KU Leuven. Hij voert onderzoek naar de identiteit van katholieke verpleegkundigen in België tussen 1919 en 1974.
Titelafbeelding: Stichtingsvergadering van de VKVV-afdeling Brugge in de jaren dertig van de twintigste eeuw (KADOC-KU Leuven).