James VI en de “heksen” van North Berwick

Door Eva-Britt Rongen

North Berwick is alweer uitgeroepen tot de beste plek om te wonen in Schotland door The Sunday Times. Dat zie je ook. Ik sta nabij het Seabird Centre, bij een idyllisch standbeeld van een jongen met een verrekijker, kijkend naar de vogelkolonie Bass Rock. Daar ga ik straks ook naartoe, op zo een klein dobberend bootje, aangedreven door een buitenboordmotortje. Het dorpje bestaat uit smalle straatjes met cottages en winkeltjes om bij weg te dromen. De inwoners zijn het strand schoon aan het maken, dat doen ze periodiek samen. De zee gaat op en neer, naast me staan gezinnen. Echter, dit zijn niet de redenen waarom ik deze plek ken. Achter me klimt een kind over de ingang van een kerk. Nou ja, kerk, het is meer een ruïne, tevens enorm klein. En toch is dit de reden dat ik hier sta. Niemand in mijn buurt lijkt zich bewust te zijn van de gruwelijke geschiedenis die zich hier heeft afgespeeld. Maar hoe kan ik dat iemand kwalijk nemen? Ik loop het overgebleven deel van St. Andrew’s Church in en spot een bordje met informatie. Eén paragraaf. Verderop ligt er een grafsteen met hierop de woorden “Memento Mori”. Dat is alles wat er op deze locatie is overgebleven van de grootschalige heksenjachten van North Berwick.

James VI van Schotland, I van Engeland

Voor liefhebbers van Schotse en Engelse geschiedenis is James VI en I een welbekende monarch. Zijn moeder Mary Stuart, the Queen of Scots, kwam aan haar einde door de orders van haar nicht, Elizabeth I van Engeland (die hier later spijt van zou hebben gehad). Dat Mary’s zoon in 1603 Elizabeth I opvolgde, kan als frappante twist gezien worden. James VI van Schotland werd daarmee ook James I van Engeland. Veel verder rijkt de kennis over deze monarch doorgaans niet, omdat de strijd tussen zijn moeder en Elizabeth vaak interessanter lijkt. Toch heeft James getoond dat zijn tijd als monarch allesbehalve vredig was. Tijdens zijn regeerperiode schreef hij The King James Bible en later werd hij het middelpunt van the Gunpowder Plot. Hieraan voorafgaand, jaagde hij echter op heksen.

Talisman

In de 16e eeuw bereikten de ideeën van de Reformatie ook Schotland. Het protestantisme won terrein. Vele Schotten maakten de overstap naar de Protestant Scots Kirk en lieten het katholieke en episcopale geloof achter zich. Het was veelal een chaotische tijd, met verschillende partijen die streden om de religieuze macht. Toch bleef folklore een rol spelen in de levens van vrijwel alle Schotten, zo ook in die van James. Een voorbeeld hiervan is het gebruik van talismans in zijn leven. Deze werden gebruikt voor vele doeleinden, vaak helend en magisch van karakter, zoals een bezoarsteen. Oorspronkelijk uit de maag van een dier, zou deze steen als tegengif werken. Als relatiegeschenk gaf James in 1623 twee van deze bezoarstenen en een eenhoorn-hoorn aan het Spaanse hof. 

Bruid

Ook James ontkwam dus niet aan dit geloof in “bovennatuurlijke krachten” en helaas zouden anderen hier ook snel het slachtoffer van worden. In 1589 trouwde hij, bij volmacht, met Anna van Denemarken. Het oorspronkelijke plan was dat Anna met de boot naar Schotland zou komen en dat ze hier nogmaals zouden trouwen. Dit ging echter niet geheel volgens plan: het lukte het schip niet om de Noordzee over te steken. Krachtige stormen teisterden de schepenvloot van Anna. James besloot naar haar te varen, te trouwen, en samen naar Schotland weder te keren. Op de terugweg naar Schotland, in 1590, werden ze opnieuw geplaagd door forse stormen.

Wat James en Anna nog niet wisten, was dat er in Kopenhagen een vrouw wegens hekserij was opgepakt. Ane Kolding gaf, onder marteling, toe dat zij met een groep heksen het schip van Anne hadden tegengewerkt. Zij, en vermoedelijk vijf anderen, werden geëxecuteerd. Het nieuws bereikte Schotland twee maanden later. James wist het zeker: heksen hadden het op hem gemunt. Tussen oktober en november van 1590 startte James met zijn vervolgingen.  

North Berwick

In hetzelfde jaar werd er in Schotland een vrouw, Geilis Duncan, opgepakt wegens verdenking van hekserij. Na marteling gaf ook zij toe dat zij samen met anderen, allemaal uit de buurt van Edinburgh en East Lothian, stormen hadden opgewekt, de stormen die James en Anna hadden geteisterd. De heksen zouden sabbats hebben gehouden naast de Auld Kirk in North Berwick, oftewel de St.Andrew’s Church. Op de sabbats kwamen alle heksen bij elkaar om donkere rituelen uit te oefenen in het bijzijn van de duivel. Zo hadden ze al vanaf 1589 geprobeerd James tegen te werken en zelfs te vermoorden. Op Halloween 1590 waren ze in North Berwick samengekomen met maar liefst 140 personen om een sabbat te vieren én tegen de koning samen te zweren. Alle details vielen te lezen in het pamflet Newes from Scotland, waarvan de auteur onbekend is.  

Na Geilis volgden nieuwe arrestaties, elk op een gruwelijke wijze verhoord, elk met een bekentenis. De lijst met de heksen uit North Berwick en omstreken werd steeds langer. Zo zouden er ongeveer zeventig personen vervolgd zijn in minder dan twee jaar tijd. De meesten hiervan stierven als gevolg van marteling of werden geëxecuteerd.  

Betrokkenheid James

James liet tijdens de vervolgingen van 1590-1591 een deel van de verdachten naar Edinburgh komen, waar hij persoonlijk toestemming gaf tot marteling. Ook zijn er geruchten dat er mensen zijn ondervraagd en mishandeld in North Berwick.  

James was enorm betrokken bij deze processen. Dit kunnen we illustreren met de zaak van Barbara Napier. Zij werd onschuldig verklaard, maar James stond er op dat ze toch ter dood veroordeeld werd. Of deze straf is doorgezet, valt te betwisten, aangezien ze dit oordeel aanvocht met haar zwangerschap. Tevens heeft hij in 1591 de orders gegeven om in Engeland te gaan zoeken naar eventueel gevluchte heksen.

Helaas was dit niet het einde van James zijn jacht op heksen. In 1597 publiceerde hij de Daemonologie, een boek over de gevaren van hekserij. Zijn doel was om iedereen ervan te overtuigen dat heksen bestonden, evenals het pleiten voor het bestraffen van hekserij.

Herdenking

In Edinburgh wordt de herinnering aan deze donkere episode uit de Schotse geschiedenis levendig gehouden. Ik kom uit restaurant The Witchery en duw me door de mensenmassa rondom Edinburgh Castle. Het is even zoeken, maar daar is het: een fontein. The Witches’ Well is een herinnering aan alle mensen die slachtoffer zijn geworden van de heksenjachten in Schotland in de zestiende en zeventiende eeuw, want helaas waren de “heksen” van North Berwick niet de eersten, noch de laatsten.

Verder lezen?

Julian Goodare, “The Scottish Witchcraft Act”, Church History 74, no. 1 (2005): 39–67.

Julian Goodare, “The Framework for Scottish Witch-Hunting in the 1590s”, The Scottish Historical Review 81, no. 212 (2002): 240–50.

Lawrence Normand and Garth Roberts, Witchcraft in Early Modern Scotland : James VI’s Demonology and the North Berwick Witches, 2000.

James I. Dæmonologie: In Forme of a Dialogue, Diuided into Three Books: Written by the High and Mightie Prince, Iames by the Grace of God King of England, Scotland, France and Ireland, Defender of the Faith, &c. London: Printed by Arnold Hatfield for Robert VVald-graue, 1603.

 Newes from Scotland Declaring the Damnable Life of Doctor Fian a Notable Sorcerer, Who was Burned at Edenbrough in Ianuarie Last. 1591. […] Published According to the Scottish Copie. London: 1592.

Eva-Britt Rongen is een doctoraal onderzoeker verbonden aan de onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750. Ze verricht onderzoek voor de leerstoel Hekserij in de Lage Landen: erfgoed en collectief geheugen. Deze leerstoel onderzoekt hoe de publieke herinneringscultuur en erfgoedpraktijken in de Lage Landen (sinds de 19e eeuw) teruggrijpen naar heksenvervolgingen uit het verleden

Titelafbeelding: De duivel ontmoet de heksen bij de kerk van North Berwick. Bron: Newes from Scotland. The Huntington Library records.