Gastblog door Jorinde Wels
Ieder jaar rond deze periode worden we gewaarschuwd voor het naderende griepseizoen. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, waren de rapporten over het aantal griepinfecties echter zo drastisch dat Japanse gezondheidsspecialisten hun bevolking voorbereidden op een herhaling van de bekende grieppandemie die plaatsvond aan het eind van de Eerste Wereldoorlog. De reden dat er over deze pandemie van de Tweede Wereldoorlog zo weinig geschreven is, is dat ze nooit plaatsvond. We hebben het dus over een “non-pandemie”. Maar de voorbereidingen in Japan waren zeer reëel, dus rest er de vraag: waarom waren die Japanse experts zo overtuigd dat de toekomst een grieppandemie zou brengen?
Geen Spaanse, maar Britse Griep
griep die u moet vrezen! Het is roekeloos om geen masker te dragen!”, (Bron: Sanitair Bureau van het Binnenlandse Ministerie, Epidemische Influenza (1922), 132.)
Een goede reden voor de griepverwachtingen, waren de statistieken en buitenlandse rapporten. Eind 1943 woedde de griep in het Verenigd Koninkrijk zo hevig, dat medische experts bediscussieerden of ze het een pandemie zouden kunnen noemen. Begin 1944 waren er dan ook nog eens uitzonderlijk veel grieppatiënten in de Verenigde Staten, wat bijdroeg aan de indruk dat de griep zich wereldwijd aan het verspreiden was. Meer nog, zowel de Britse premier Winston Churchill als de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt kampten met de ziekte.
Rapporten over deze voorvallen bereikten ook Japan en net als in de Britse kranten, kreeg de griepepidemie er de bijnaam “Britse griep”. Vooral het nieuws dat de leiders van de toenmalige vijanden van Japan geveld waren, haalde de krant. Op deze manier werden de vijanden als zwak afgebeeld, maar tegelijk werd de griep ook voorgesteld als een angstaanjagende ziekte die een oorlogseconomie kon stilleggen.
De ervaring van de pandemie van 1918
De beter bekende grieppandemie, is natuurlijk de “Spaanse griep” van 1918, die meer slachtoffers eiste dan de oorlog die eraan voorafging. Toen de Tweede Wereldoorlog begon, stond deze ervaring nog vers in het geheugen gegrift en verschillende landen moedigden onderzoek aan naar vaccins of medicijnen om hun leger te beschermen tegen de griep. Ook in Japan vormden de ervaringen met de 1918 pandemie de basis voor preventiemaatregelen voor de verwachte pandemie. Bacteriologen riepen huisvrouwen op om goed voor hun eigen gezondheid te zorgen, omdat statistieken aantoonden dat deze groep uitzonderlijk kwetsbaar was geweest tijdens de vorige pandemie. Ook in de Japanse Kamer van Volksvertegenwoordigers haalde de viceminister van Gezondheid en Welvaart de hoge mortaliteitscijfers van 1918 aan om te waarschuwen voor de potentiële schade van de naderende pandemie.
De oorlogscontext en bacteriologische wapens
De angst voor de schade die de pandemie kon aanbrengen was nauw verbonden met de oorlogscontext. Medische experts hadden als taak een gezonde bevolking te voorzien die aan de oorlog kon bijdragen als soldaten of arbeiders. Na jaren van oorlog was de populatie verzwakt en had het voorkomen van besmettelijke ziekten prioriteit. Daarom zette de minister van Gezondheid en Welvaart dan ook prompt een comité op voor het voorkomen van de grieppandemie. Dit comité bestond voornamelijk uit ministers en zou moeten zorgen voor goede communicatie van maatregelen, zodat de overheid een verenigd front kon vormen tegen de ziekte.
Deel van de oorlogscontext was ook het onderzoek naar nieuwe wapens die de doorslag zouden geven in de oorlog, zoals bacteriologische wapens. Ondanks dat het gebruik van zulke wapens verboden was na de Genève conventie van 1925, experimenteerde het Japanse leger ermee op proefdieren en zelfs proefpersonen. Deze experimenten werden in het geheim uitgevoerd, maar toekomstbeelden van een bacteriologische oorlog waren wijdverspreid in magazines. Sciencefiction auteurs, maar ook wetenschappers schreven over het gebruik van ziektes, zoals influenza, om vijanden te verzwakken. Deze associatie van pathogenen met wapens leidde ertoe dat in 1944 Japanse ministers een influenza pandemie “meer angstaanjagender dan een bom” noemden. Omdat experts zelf onderzoek deden naar het gebruik van ziektes als wapens, waren ze zich zeer bewust van de risico’s die een besmettelijke ziekte inhield voor de samenleving onder oorlogsregime. Dat zorgde op zijn beurt voor een verhoogde alertheid voor mogelijke pandemieën.
Het bleek dus een non-pandemie, maar waren de voorbereidingen dan tevergeefs? In tegenstelling tot de late actie in 1918, communiceerde de Japanse overheid in 1944 al maatregelen tegen de griep nog voor de pandemie arriveerde. Medische experts bediscussieerden ook de uitdagingen van het snel ontwikkelen van vaccines en geneesmiddelen, en ze opperden dat influenza beter gemonitord moest worden. Als gevolg hiervan werd er een aantal jaar later het Japanse Influenza Centrum opgezet, dat het eerste WHO centrum werd in Japan. Het onderzoek aan dit instituut was de sleutel tot succes toen in 1958, bijna vijftien jaar later dan voorspeld, er wel een grieppandemie uitbrak. Dus experts waren dan misschien wel té voorbereid in 1944, maar dat zorgde dan weer voor een goed geoliede aanpak in 1958.
Meer lezen?
George Dehner, Influenza: A Century of Science and Public Health Response, 1st ed. (University of Pittsburgh Press, 2012).
Sheldon H. Harris, Factories of Death: Japanese Biological Warfare 1932-45 and the American Cover-Up., Repr. (Routledge, 2001).
Jorinde Wels is doctoraatsstudent aan de afdeling Area Studies binnen de onderzoeksgroep Japanologie. Ze onderzoekt media en de moderne politieke en sociale geschiedenis van Japan. Haar huidige project, “The Future of the Invisible and its Mediatization – ‘Deadly Germs’ in the Imagination of Infectious Disease Experts, the State, and Popular Culture in Japan, 1918-1958”, bestudeert hoe besmettelijke ziekten in Japan tussen 1918 en 1958 werden voorgesteld door infectieziektedeskundigen, de staat en de populaire cultuur. Het omvat zowel analyses van beleidsplannen na de grieppandemie van 1918-1920 als van speculatieve verbeeldingen van ziekte in populaire wetenschaps- en technologieteksten.
Titelafbeelding: Een close-up van een Japanse poster tegen de “Spaanse griep”. De tekst leest“Epidemische influenza?” en we zien een vrouw bezorgd bij een telefoontoestel staanterwijl in de achtergrond een man ziek lijkt, en er een duivel binnensluipt met een bordje“De god van de griep”. Deze poster werd al verspreid in 1922, maar de bezorgdheid overof het nu om een griep pandemie gaat is zeer passend voor de situatie in 1944. (Bron: Sanitair Bureau van het Binnenlandse Ministerie, Epidemische Influenza (1922), 132.)