Door George Bailey, vertaald door Leendert Acke
Al sinds de mensheid haar eerste stappen op het aardoppervlak zette, is de maan een constant onderdeel van ons bestaan. Dat altijd aanwezig hemellichaam maakt deel uit van de cultuur en theologie, van de astronomie en astrologie in elke aardse samenleving. De maan spreekt tot mij, net zoals tot vele anderen over tijd en ruimte heen, wanneer we onze ogen naar de nachtelijke hemel slaan en reflecteren over onze plaats in de wereld.
Niet verrassend draaide een van de meest iconische en herkenbare momenten uit de Koude Oorlog dan ook om Luna. In de Space Race, het groots optreden in de lucht, waren de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie elk op de vlucht naar de ruimte om als eerste op de maan de landen.
Deze wedstrijd, gevoed door nationalistische wetenschappelijke ontwikkeling en enorme hoeveelheden geld, werd in 1969 beslecht door de Apollo 11-missie met Aldrin, Collins en Armstrong die ‘een kleine stap voor de mens; een reuzensprong voor de mensheid’ maakten. Maar, net als bij de maan, is dat slechts de zichtbare kant van het verhaal. Er is daarnaast een hele donkere kant aan het verhaal die niet is verkend: de verkenning van de donkere kant van de maan.
De maan in kaart gebracht
Terminologie is hierbij belangrijk, want er zijn twee enigszins verschillende begrippen: de ‘donkere kant’ van de maan, het deel dat op elk moment in het donker zit, en de ‘achterkant’ van de maan, het deel dan nooit zichtbaar is vanop aarde. Dat stuk, goed voor 40% van het maanoppervlak, werd voor het eerst gedocumenteerd door de Sovjet-Unie. In 1960 publiceerde het land de eerste atlas van de achterkant van de maan dankzij zijn Loenaprogramma. Toen ook de VS in 1966 en 1967 met hun Lunar Orbiterprogramma delen van de achterkant in kaart begonnen te brengen, ontstonden de eerste onenigheden.
In de atlas van 1960 had de Sovjet-Unie een aantal van de belangrijkste geografische kenmerken, meestal zeeën en grote kraters, een naam gegeven zonder extern overleg. Het was een mix van namen gelinkt aan de USSR (bv. de Zee van Moskovië of Mare Moscoviense) en verwijzingen naar internationale figuren zoals Marie Curie, Thomas Edison en Jules Verne. In wetenschappelijke uitgaves, maar ook in kranten, werd die naamgeving snel gevolgd en dus werd ze in 1961 al officieel aanvaard door de Internationale Astronomische Unie (IAU), het internationale orgaan voor de sterrenkunde. Toch kregen veel van de kleinere kraters op de maan nog geen naam in de atlas. Naarmate er meer foto’s en andere atlassen verschenen, rees de vraag hoe die genoemd moesten worden, en door wie.
Koude Oorlogskraters
De IAU kwam snel met een antwoord, omdat ze zowel de internationale reputatie had om namens alle astronomen te spreken, als de infrastructuur om zulke beslissingen te nemen. Toch was er wat tegenkanting van Academie van Wetenschappen van de Sovjet-Unie, die in 1969 stelde dat op de “traditionele” manier de groep die de ontdekking deed het recht op de naam kreeg. Dat zou betekenen dat de Sovjet-Unie twee derde van de kraters op de achterkant een naam zou geven en de VS het overige derde. Dat idee werd echter door de IAU verworpen en in plaats daarvan ging haar Commission on Lunar Nomenclature verder met het vragen naar suggesties van de wetenschapsacademies van alle landen.
De Amerikanen trachtten vervolgens bepaalde regels te omzeilen, zoals die die stelde dat enkel namen van overleden personen in aanmerking kwamen voor een krater. De VS wilde daarentegen ook de namen van Armstrong, Aldrin en Collins op de lijst zien staan, om hun maanlanding een jaar eerder te vieren. De Sovjet-Unie protesteerde omdat zij ook levende kosmonauten hadden naar wie ze kraters wilden vernoemen. Het geschil resulteerde dus in een wij-en-zij-situatie tussen de VS en de USSR.
Interstellair akkoord
Het uitvoerend comité van de IAU, gevoelig voor de politieke gevoeligheden van de situatie, bleef erop aandringen dat de kraters alleen naar overleden individuen mochten worden vernoemd, maar liet het aan de leden van de zogenaamde ‘Commissie 14’ over om hierover officieel te beslissen. Er werd een compromis bereikt waardoor de IAU van verdere hersenschade bespaard bleef. De Amerikanen mochten de kraters vernoemen naar de bemanning van Apollo 11, vlakbij hun landingsplaats aan de voorkant van de maan, en daarnaast nog naar drie andere Amerikaanse astronauten van de Apollo 8-missie (Anders, Borman en Lovell) aan de achterkant. In ruil daarvoor mochten de Sovjets zo’n zes kraters rond de Zee van Moskovië naar hun eigen kosmonauten vernoemen: Leonov, Teresjkova, Sjatalov, Nikolajev, Titov, Feoktistov.
Hoewel het conflict tussen de grootmachten opgelost was, leven bepaalde kwesties door tot op vandaag. Zowel William Anders als Jim Lovell hebben bij de IAU decennialang aangeklaagd dat de naar hen vernoemde kraters niet degene zijn die zij tijdens hun ruimtevlucht gedocumenteerd hebben.
Dit alles toont aan welke rol van de Koude Oorlog speelde in het vormen van onze kennis over de sterren, maar ook dat de ruimte en astronomie deel uitmaken van een gedeeld werelderfgoed. Of het nu tijdens een eclips of op een doordeweekse nacht is, we kunnen allemaal omhoog kijken, ademhalen onder een vlag in welke kleur je maar wil, staren naar de maan en beseffen dat die maan een gedeelde schat van de mensheid is, wat de naties op aarde ook mogen zeggen.
Ps. Wie vindt alle verwijzingen naar Pink Floyd in deze tekst?
Meer lezen?
Andersen, Johannes, David Baneke en Claus Madsen. The International Astronomical Union: United the Community for 100 Years (Springer, 2019).
Dunford Bill, “Dark No More: Exploring the Far Side of the Moon,” The Planetary Society, 29 april 2013, geraadpleegd 30 juni 2025. https://www.planetary.org/articles/20130429-dark-no-more-exploring-the
George Bailey behaalde een masteropleiding in Global and Comparative History aan de University of Warwick in 2022. Op dit moment is hij lid van het ERC-project ‘Global Academies’ aan KU Leuven. Hij verricht doctoraatsonderzoek naar de omgang van Indiase wetenschappelijke genootschappen met de globalisering van het wetenschappelijke veld tussen ca. 1930 en ca. 1990.
This project has received funding from the European Research Council (ERC) under the European Union’s Horizon 2020 research and innovation programme (GLOBAL ACADEMIES, grant agreement n° 101042343).
Titelafbeelding: Reproductie van de hoes van het album Dark Side of the Moon van Pink Floyd (AlphaSnail, Flickr).