Door Jasper Snoeys
De komende zomermaanden kiezen verschillende Leuvense cultuurhistorici hun zomerse favorieten. Moge het inspiratie bieden voor heel wat zomers (en historisch) reis-, lees-, bezoek-, kijk-, luister-, … genot! Dit is de tweede tekst in de reeks, van de hand van Jasper Snoeys. Benieuwd naar alle zomerse favorieten? Die kan je hier lezen!
Zomer betekent: reizen! Als treinfanaat presenteer ik dan ook met plezier mijn favoriete treinreizen (een deel deed ik zelf, een deel wil ik ooit doen). Bovendien bieden mijn favorieten ook een inkijk in de geschiedenis van de trein als toeristisch transportmiddel. Prettige reis!
1. Boemelen over de West Highland Line in Schotland
Stevige wandeling met weerzinwekkende vergezichten en de Schotse wind in de haren nodig? Dan biedt de trein tussen Glasgow en Mallaig een onvergetelijk startschot. Die trein volgt de zogenaamde West Highland Line dwars door de Schotse Hooglanden – langs moerassen, door valleien en kronkelend over bergen heen. De trein stopt op desolate stations zoals Corrour, dat het hoogste station van het Verenigd Koninkrijk is en enkel per trein te bereiken valt. In het seinhuis op het perron kan er zelfs overnacht worden!
Door de uitvinding van de stoommachine en de eerste treinrit ter wereld is het Verenigd Koninkrijk bovendien de bakermat van het spoorverkeer. Hoewel de West Highland Line vandaag vooral populair is onder toeristen, werd de lijn aan het einde van de negentiende eeuw aangelegd om vis van de Schotse havens naar de Highlands te kunnen vervoeren. Voor de fans van Harry Potter: de trein rijdt ook over het Glenfinnan viaduct! Niet voor niets is de West Highland Line verkozen tot de mooiste treinreis ter wereld.
2. Dwars door de Verenigde Staten met de California Zephyr
Wie in de Verenigde Staten een ware odyssee wil beleven, kiest best voor de trein. In het zog van het Verenigd Koninkrijk, begonnen ook de Amerikanen met het aanleggen van spoorlijnen in de tweede helft van de negentiende eeuw. Dat gebeurde dwars door het land.
De California Zephyr is een van de overblijfselen van die spoorwegboom. Die slaaptrein verbindt sinds maart 1949 Chicago met Californië: een rit van bijna 4.000 kilometer en 52 uren! Wie zich aan die queeste waagt, krijgt er een rit door drie tijdzones, 7 staten, langs de Rocky Mountains en door de Sierra Nevada voor terug. Panoramarijtuigen in de trein zorgen voor een adembenemend uitzicht.
Bovendien biedt de California Zephyr met haar dubbeldeks en met aluminium beklede Superliner-rijtuigen een typisch Amerikaanse treinervaring. De Superliner is de opvolger van de Streamliner, die in 1934 op de Amerikaanse sporen kwam, erg snel reed en daarmee de technologische vooruitgang symboliseerde. De bouwer? Het bedrijf van George Pullman, de man die in 1865 slaaprijtuigen in de VS introduceerde.
3. De Habsburgse verbinding: van Brussel naar Wenen met de Nightjet
Die laatste inspireerde de Luikse ingenieur Georges Nagelmackers tijdens zijn verblijf in de VS. Terug in Europa stichtte hij in 1876 de befaamde Compagnie Internationale des Wagons-Lits en bouwde de eerste Europese slaaprijtuigen. Tot dan moesten treinen stoppen aan de landsgrenzen, maar Nagelmackers slaagde erin om treinen over langere en grensoverschrijdende afstanden te laten rijden.
De kers op de taart kwam er in 1891 toen de Oriënt-Express Parijs rechtstreeks verbond met Istanboel. In eigen land zorgde Nagelmaeckers in 1894 voor een verbinding tussen Oostende (met het oog op Britse toeristen die toen nog overzee het Europese vasteland moesten bereiken) en Wenen met de zogenaamde Ostende-Wien Express. De trein passeerde het Duitse Keizerrijk en de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie – maar vooral het luxe-interieur van de trein is tot op vandaag berucht. Grootheden als Marlène Dietrich en Lev Tolstoj brachten de nacht door in de eerste klasse slaaprijtuigen die een tweepersoonsbed, een zit- en eethoek en zelfs een badkamer hadden. De trein was volledig afgewerkt met hout en in het salonrijtuig zorgde een pianist voor de nodige achtergrondmuziek.
Na de Tweede Wereldoorlog werd de Oostende-Wien Express omgedoopt in de Donauwalzer, die al heel wat minder allure had en in 2003 verdween. Pas in 2019 verscheen de historische verbinding tussen Brussel en de voormalige hoofdstad van de Habsburgse monarchie opnieuw op de treinkaart. Dat gebeurde in de vorm van de Nightjet, ingericht door de Oostenrijkse spoorwegmaatschappij ÖBB. Deze zomer nog richting der schönen blauen Donau?
4. Door de Rijnvallei in de voetsporen van de Rheingold
Persoonlijke mening: Duitsland wordt onderschat als vakantieland. Tijd om daar verandering in te brengen – en dat met een soort reïncarnatie van de Rheingold. Het gaat dan niet om de opera van Wagner, maar wel om de mythische trein die Hoek van Holland (daar zijn de Britse toeristen weer) met Genève verbond. De trein, voorzien van luxueuze rijtuigen van het bedrijf van Pullman, reed voor het eerst in 1928. Wat de trein vooral de moeite maakte, was de romantische Rijnvallei waar die dwars door passeerde. Reizigers vergaapten zich ook toen al aan de Lorelei, de wijngaarden op de heuvels, de Keulse Dom, de Burg Pfalzgrafenstein, … Het stuk tussen Koblenz en Bingen staat bovendien op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
Na de Tweede Wereldoorlog werd de Rheingold een van de paradepaardjes van het Trans Europ Express-netwerk (TEE). Dat was, naast een album van de Duitse techno-band Kraftwerk, een netwerk aan treinverbindingen die zeven West-Europese landen tussen hun steden opzetten. De TEE bouwde zo mee aan de Europese gedachte. In 1957 reed de eerste van uiteindelijk 30 TEE-treinen over de sporen: in het begin met enige luxe, vanaf de jaren ’80 verschenen ook tweede klasse-rijtuigen op de sporen.
Wie vandaag langs de sprookjesachtige Rijnvallei wil reizen, kan niet meer rekenen op de Rheingold, maar zoekt via de site van de Deutsche Bahn best naar treinen die Koblenz passeren. Alternatief: de gelijknamige (maar niet echt Oscar-waardige) film bekijken – over en in, jawel, de Rheingold.
5. De Route du Soleil op rails: met de TGV naar het zuiden van Frankrijk
Ook deze zomer domineren files richting de Côte-d’Azur de Route du Soleil. Sinds het einde van de Eerste Wereldoorlog verbond de mythische met blauw en goud beklede Train Bleu Calais (ook daar konden Britse toeristen aanmeren) via Parijs met de al even helderblauwe Azuurkust. In eigen land deed de slaaptrein Camino Amul hetzelfde met Brussel en Portbou, in Spanje. Maar in 1981 verscheen er in Frankrijk een nieuw soort trein: de TGV. Met die innovatie schudde de spoorwegen hun ouderwetse imago van zich af en werd de hogesnelheidstrein met snelheden tot boven de 300 kilometer per uur zelfs een concurrent voor het vliegtuig. Toch is Le Train Bleu niet helemaal verdwenen: bij het wachten op de trein kan er in de Gare de Lyon in Parijs namelijk getafeld worden in het gelijknamige restaurant.
Door het succes van de TGV – de eerste trein tussen Parijs en Lyon deed er nog geen drie uren over – zijn de Fransen tot op vandaag aan het bouwen aan een uitgebreid netwerk van hogesnelheidslijnen. Ook de TGV zelf evolueerde mee: van het erg eighties aandoende oranje naar vijftig tinten grijs en een aanpassing van de naam (zoek daarom vandaag op TGV Inoui).
Ook andere landen volgden: het hogesnelheidsnetwerk van Spanje is indrukwekkend, maar ook België kon niet achterblijven. Het maakt dat ook het zuiden van Europa deze zomer perfect per trein te bereiken is. Vanuit Brussel-Zuid is een vertrek richting Marseille, Nîmes, Montpellier en Avignon mogelijk. Bon voyage!
Meer lezen?
Sander Groen, Tussen de rails: De 35 mooiste treinreizen van Europa, Utrecht, 2023.
Louis Gillieaux, De Belgische spoorwegen: gisteren, vandaag, morgen, Tielt, 2017.
Mark Smith, The Man in Seat Sixty-One (https://www.seat61.com/), 2001-2025.
Jasper Snoeys (°1999) is als doctoraatsstudent verbonden aan de onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750. Hij voert onderzoek naar de emotionele en zintuiglijke ervaringen van erfgoedtoerisme in België. Daarnaast is hij ook mederedacteur van Cultuurgeschiedenis.be en een zelfverklaarde trein-nerd.
Titelafbeelding: “De trein is altijd een beetje reizen”, still uit reclamespot voor NMBS (1988). Bron: NMBS-Train World Heritage.