Door Esther Lamberts
Op 27 september 1969 sprak de correctionele rechtbank in Brussel na een maandenlang proces twee artsen vrij. Die stonden terecht voor opzettelijke slagen en verwondingen met de dood tot gevolg van de trans vrouw Peggy Wijnen (1943-1997). Het vonnis stelde dat een chirurgische ingreep op trans personen toegelaten was.
De “Zaak Wijnen” zal bij het grote publiek vandaag nog nauwelijks een belletje doen rinkelen. Toch was het eind jaren ‘60 een veelbesproken item in de pers; niet alleen in de Belgische, maar ook in de Nederlandse, Engelse en Deense. Zelfs in de Verenigde Staten, waar trans zorg meer voeten aan de grond had, haalde de Zaak Wijnen de media. Maar het ging in die berichtgeving vooral over de artsen en de rechtszaak, en zelden tot nooit over Peggy Wijnen zelf.
Maar hoe schrijf je een trans geschiedenis waarin trans personen de hoofdrol spelen? Het is een uitdaging waar menig trans en queer historici mee worstelen. Dat er in de historiografie van medische en juridische trans geschiedenis vooral aandacht was voor artsen, instituten of organisaties, komt doordat er net meer archiefmateriaal voorhanden is om dat type geschiedenis te schrijven. Een geschiedenis die focust op de trans personen zelf is veel minder evident, simpelweg omdat ze vaak weinig tot geen bronnen nalaten. Maar “De zaak Wijnen” toont hoe we die stem tóch in de archieven bij elkaar kunnen sprokkelen.
De Zaak Wijnen (1969)
Op 24 oktober 1967 voerden dokters Fardeau, Slosse en Leclercq een genderbevestigende ingreep uit op Peggy Wijnen. Peggy leek vlot te herstellen van de ingreep, maar overleed plots op 4 november 1967. Twee dagen later kreeg de politie een anonieme brief. Daarin stond hoe er in een Brussels ziekenhuis een genderbevestigende ingreep was uitgevoerd bij een zekere Wijnen, die onder het pseudoniem Peggy in een Antwerpse bar werkte, en dat die aan de gevolgen van de ingreep overleden was.
Het onderzoek dat daarop startte, concludeerde dat het overlijden het gevolg was van een longembolie die gelinkt kon worden aan de ingreep. Het parket vervolgde de artsen.
Jean Pierre De Waele, professor aan de Vrije Universiteit Brussel en psychiater van opleiding, werd aangesteld als expert en moest in een wetenschappelijk rapport onderzoeken of de ingreep medisch noodzakelijk was. De centrale vraag luidde: moest het lichaam worden aangepast aan de geest, of omgekeerd?
De beschuldigde artsen verzamelden bewijsmateriaal, literatuur en getuigenissen om hun standpunt te verdedigen. De Waeles rapport stond daar diametraal tegenover en ontkende het bestaan van de “transseksueel”. In de maanden daarop werd de rechtszaal het decor van discussies tussen artsen, experts en getuigen.
Onzichtbaar: ook onvindbaar?
Dat de kranten wel schrijven over “Proces Peggy”, de “Zaak Peggy”, of de “Peggy Affaire”, maar enkel focussen op de rol van de beschuldigde artsen, roept bij mij vragen op. Wie was Peggy Wijnen eigenlijk?
Zoals Peggy op zoek ging naar zichzelf, ging ik op zoek naar haar. Het is een gekende uitdaging voor historici die trans / queer geschiedenis schrijven. Door tussen de lijnen door te lezen, in het materiaal dat ons rest, probeer ik, zij het kortstondig, het levensverhaal van Peggy te belichten.
Peggy Wijnen
Op 25 juni 1943 werd Peggy Wijnen* geboren, toen nog gekend onder haar mannelijke naam, in het Limburgse Kotem-Boorsem, als jongste zoon in een gezin van drie zussen. Volgens haar moeder wilde Peggy al snel liever koken, wassen, strijken en naaien, en maakte ook de schooltijd “van [Wijnen] geen ravottende jongen”. Op haar vijftiende vertrok Peggy achtereenvolgens naar Hasselt en Luik om kapper te worden. Het is daarna dat Wijnen voor het eerst aan haar moeder opbiecht dat ze vrouw wilde worden.
Nadat ze het mikpunt van spot werd, verliet Peggy haar geboortedorp. Ze ging in het Antwerpse homomilieu aan de slag als barmeisje – en kleedde zich dus voor het eerst in het openbaar als vrouw, zoals ook blijkt uit het rapport van De Waele. In een van de bars waar ze werkte leerde Peggy Jean Bernaerts kennen, die haar vaste partner werd. Krantenartikelen vermeldden dat ze daar “minirokjes” en “gewaagde bloesjes” droeg. “Met Bernaerts”, haar partner, begon zij vervolgens zelf een bar in de “Sinjorenstad” [Antwerpen] om “het geld voor een dure medische behandeling – die haar nog meer het aanschijn van ’n vrouw zou moeten geven – bijeen te sparen.”
In mei 1967 meldde de toen 22-jarige Peggy zich bij de Brusselse chirurg Fardeau. Wijnen presenteerde zich, aldus Fardeau, “met een mannelijk geslacht en de gelijktijdig aanwezige vrouwelijke borst en gladde huid waarbij niets mannelijks op te merken viel”. Het rapport en de krantenartikelen leren mij dat ze al enige tijd hormonen nam. Na verschillende andere consultaties, met meer ervaren artsen en de moeder van Peggy, besloot Fardeau dat een chirurgische ingreep nodig was. De operatie zou plaatsvinden op 24 oktober van datzelfde jaar.
Reading against the grain: op zoek naar het trans perspectief in bronnen
Het leven van Peggy Wijnen is als stukken van een puzzel verspreid over verschillende bronnen. Die puzzelstukken vertellen dat Peggy al van kinds af aan tegen de heersende gendernormen rebelleerde; dat haar moeder best betrokken was bij haar genderdysfore gevoelens en dat daar over gesproken werd. Ik kom te weten dat Peggy in een liefdevolle relatie zat. De krantenartikelen suggereren dat ze in Antwerpen omgeven werd door andere trans of gendernonconforme personen, die onderling informatie met elkaar uitwisselden over hormonen en artsen waar ze terechtkonden voor een chirurgische ingreep. Tussen de lijnen door leer ik zo veel over hoe trans personen het heft in eigen handen namen.
Reading against the grain; een bron anders lezen dan op de manier zoals die bedoeld is, wordt door historici gebruikt om een stem te geven aan de onderdrukten. Tussen de journalisten, advocaten, artsen, experten en getuigenissen door, weerklinkt zo de stem, weliswaar indirect, van Peggy.
Niettemin blijft De Waeles rapport een waardevolle bron. Het biedt dan wel een eenzijdig beeld en is trans-kritisch of anti-trans, maar tegelijkertijd is het net in dit rapport dat ik veel te weten ben gekomen over het leven en overlijden van Peggy Wijnen. Als onderzoeker schipper ik dan ook tussen frustratie en dankbaarheid bij dat soort bronnen. Frappant is bovendien dat ik dit rapport niet in België ontdekte, maar bijna per toeval in een Amerikaans archief. Trans geschiedenis is, net als vele andere geschiedenissen, het samen puzzelen van verschillende broodkruimels, die soms zelfs verstopt zitten aan de andere kant van de Atlantische Oceaan.
(*Ik heb ervoor gekozen om Wijnen consequent te beschrijven met de naam en voornaamwoorden die zij zelf verkoos.)
Meer lezen?
Paul Borgs, Holebipioniers: Een geschiedenis van de holebi- en transgenderbeweging in Vlaanderen (Antwerpen: ’t Verschil, 2015).
“Een medische geschiedenis van trans(gender)zorg (1920-1980)”, Familiegeschiedenis.be, Esther Lamberts (https://www.familiegeschiedenis.be/nl/dossiers/queeridentiteit-door-de-eeuwen-heen/6-een-medische-geschiedenis-van-transgenderzorg-1920).
Esther Lamberts is als FWO-apirant verbonden aan de Onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750 van de KU Leuven. Esthers onderzoek focust op transgendergeschiedenis in België, de Verenigde Staten en Canada tussen 1960 en 2000 onder de titel “Transnationale trans geschiedenis: netwerken in een nieuw perspectief”.
Titelafbeelding: International Trans Day of Visibility, Wikimedia Commons.
Het doet me veel plezier dat dit thema leeft in het historisch onderzoek. Een mooie blogtekst, ik hoop alvast mee dat de geschikte bronnen zich laten vinden in het eindeloze archieflandschap!